1903–1911

Een badplaats uit het niets

In 1906 was Bergen aan Zee nog geen dorp, alleen duin, bos en een gloednieuwe weg naar het strand. Tussen de eerste gebouwen stond een uitspanning met koffiehuis, stal en een paar logeerkamers: het begin van Prins Maurits.

  1. 1903

    Een burgemeester met een plan

    Jacob van Reenen (geboren in 1859 op Het Hof in Bergen) studeerde voor ingenieur in Duitsland, maar moest stoppen toen zijn vader ziek werd. Sinds 1885 is hij burgemeester van Bergen. In 1903 verwerft hij de Ambachtsheerlijkheid Bergen: ruim 1.500 hectare, grotendeels woeste duingrond. Samen met zijn Duitse vrouw Marie van Reenen-Völter, de drijvende kracht achter het plan, droomt hij van een badplaats aan zee, naar het voorbeeld van Egmond aan Zee.

    Jacob van Reenen en Marie van Reenen-Völter in de duinen
    Jacob en Marie van Reenen in de duinen.
  2. 1905

    "De schoone slaapster gewekt"

    Op donderdag 20 juli 1905 stopt om kwart voor één de eerste stoomtram uit Alkmaar aan het station van Bergen, een dorp van nog geen tweeduizend inwoners. Aan het begin van de Hoflaan staan erebogen, tegenover Kranenburgh, het huis van burgemeester Van Reenen, ligt een dansvloer, en 's avonds volgen een openluchtbal en vuurwerk. Tien sprekers vieren de komst van de tram. De Alkmaarsche Courant schrijft: "De schoone slaapster uit het bosch is heden gewekt door de spoorwegfluit." De lijn van de EAB (Egmond-Alkmaar-Bergen) is vijftien kilometer lang en in één jaar aangelegd. Al in 1907 reizen er 330.700 mensen mee.

  3. 1906

    "Ik zie geen licht in de zaak"

    In januari rekent een Alkmaarse financier de plannen voor "Bergen-Badplaats" door. Zijn oordeel is vernietigend: de grond is de prijs niet waard en geen investeerder zal erin stappen. Van Reenen zet toch door.

  4. 1905–1906

    De Zeeweg

    Naar een ontwerp van de Haarlemse tuinarchitect Leonard Springer laat Van Reenen op eigen kosten een weg door de duinen aanleggen, van boerderij de Franschman tot het strand bij paal 33: drie kilometer lang, tien meter breed. Duinen worden doorgegraven en valleien gevuld; voor het laatste duin alleen al gaat 16.000 kubieke meter zand opzij.

    Het oorspronkelijke plan is een landbouwkolonie in de 1.200 hectare duin en bos, maar al snel komen er een badbedrijf en kavels voor villabouw bij. Onder de arbeiders zijn de heren Bakhuis, Min, Vrasdonk en Dekker en een aantal Egmonders.

    Arbeiders met schoppen en kiepkarren op smalspoor bij de aanleg van de Zeeweg
    Arbeiders bij de aanleg van de Zeeweg, met kiepkarren op het smalspoor.
    Arbeiders leggen klinkers op de Zeeweg, met stapels stenen langs de weg
    Het bestraten van de Zeeweg. Op de foto onder anderen de heren Bakhuis, Min, Vrasdonk en Dekker en een aantal Egmonders.
  5. 1906

    De eerste steen van Prins Maurits

    Op 28 juli 1906 legt Louisa Erica van Reenen de eerste steen, voor een boerderij met gelagkamer. Aannemer Rampen bouwt, F. Blankendaal doet het metselwerk. De stenen zijn eigen fabricaat: gemaakt van cement en duinzand bij de Franschman, en per lorrie naar de bouwplaats gereden. Nog tijdens de bouw wordt het plan gewijzigd naar een café-restaurant.

    Nog voor het najaar staat er een uitspanning in hoefijzervorm, 250 meter van het strand: stal, garage, koffiehuis met woning en enkele logeerkamers. Samen met een villa op de duintop zijn het de eerste gebouwen van Bergen aan Zee. Op eerste Pinksterdag, 19 mei 1907, gaat Café-Restaurant Prins Maurits open: het eerste voltooide gebouw van Bergen aan Zee. Een klein deel van dat oorspronkelijke gebouw is bewaard gebleven. De Bergensche Badbode schrijft in 1920 kortweg: "In 1906 bouwde hij 't eerste huis aan zee, Prins Maurits." En vijftig jaar later schrijft de Alkmaarsche Courant: "Nog herkent men in Prins Maurits de oorspronkelijke boerderijvorm; nog is het een bescheiden gebouw, dat echter, omdat het het eerste was, voor de badplaats van historische betekenis is."

    Prins Maurits in aanbouw, met steigers en stapels bouwmateriaal
    Prins Maurits in aanbouw.
    Een vrouw met troffel legt de eerste steen in het duinzand, omringd door genodigden
    De eerste steenlegging van Prins Maurits, 28 juli 1906.
  6. 1907–1909

    Met de paardentram naar zee

    Het smalle aannemersspoor waarover de stenen voor Prins Maurits vanaf de Franschman werden aangevoerd, krijgt vanaf augustus 1907 een tweede leven als paardentram. Op onderstellen van kiepkarren worden houten banken gezet, met de passagiers rug aan rug: de "Jan Plezier", dertig passagiers tegelijk, vijf keer per dag, voor vijf cent per persoon. Bij de Franschman, waar het spoor een bocht maakt, moet de lorrie op een draaischijf: de passagiers wordt dan beleefd verzocht even uit te stappen en te helpen. Het spoor is zo smal dat het paard ernaast moet lopen. Omdat het enkelspoor is, rijden de trams van beide kanten tot halverwege; daar wordt overgestapt.

    In 1908 gaan er zo 14.000 mensen naar Bergen aan Zee: het bewijs dat een echte tram levensvatbaar is. Van Reenen staat er financieel garant voor. Op 26 juni 1909 rijdt de lorrie voor het laatst. Daarna komt de stoomtram uit Alkmaar door tot aan zee. Op de hele lijn reizen in 1913 al 470.000 mensen, in 1915 zelfs 540.000. Hij krijgt de bijnaam Bello, naar het geluid van de stoombel op de locomotief.

    Open paardentram met voerman en paard op het smalspoor in de duinen
    De paardentram op het aannemersspoor, 1907–1909. Het paard liep naast de rails.
    Stoomtram met groene rijtuigen in de duinen, op de achtergrond het Bio-Vakantieoord
    Bello door de duinen. In de zomer vervoerde de stoomtram soms twintigduizend mensen per dag.
  7. 1907–1913

    Nassau volgt

    Op 18 juli 1907 opent verderop café-restaurant Nassau, ontworpen door de Baarnse architect J.C. van Epen in opdracht van Van Reenen en C.F. Zeiler. In het begin heeft het maar één kamer: "de meerdere gasten werden naar Prins Maurits verwezen." Op 4 augustus 1907 neemt de eerste badgast een bad in zee; de badplaats opent met zeven badkoetsjes en zestien strandstoelen.

    Tussen 1909 en 1913 groeit Nassau uit tot Strandhotel Nassau-Bergen, ontworpen door H.P. Berlage samen met J.C. van Epen en geëxploiteerd door C.F. Zeiler. Het hotel is 70 meter breed en 20 meter hoog, goed te zien vanaf het strand, en trekt gasten uit de hele wereld, prinsen en maarschalken incluis.

    Strandhotel Nassau-Bergen in de duinen, met villa's op de achtergrond
    Strandhotel Nassau-Bergen, met de eerste villa's in de pas beplante duinen. Foto: A.J. Bonda.
    Strandhotel Nassau-Bergen met de villa's langs de boulevard, gezien vanuit de duinen
    Strandhotel Nassau-Bergen rond 1920, met rechts de villa's aan de boulevard.
  8. 1908–1913

    Een dorp groeit

    Pension Wilhelmina opent aan de Zeeweg. In 1909 laat theehandelaar Sterken naar een ontwerp van architect Mauve een koepel bouwen op het duin tussen Nassau en het Julianaduin: een theehuis met panoramisch uitzicht, vooral gebruikt door de dochters Sterken en soms verhuurd aan gasten. Hetzelfde jaar schenkt de familie Van Reenen koningin Wilhelmina een duin, het Julianaduin.

    Ook in 1909 laat de familie Van Reenen door de Amsterdamse firma Eilers tennisbanen aanleggen in een duinpan. In 1911 komt er een gebouw met kleedkamers en douches bij, in 1925 nog twee banen. Ernaast staat het Parkhuis, ook wel 't Theehuis genoemd, een tijd het vakantieverblijf van de Van Reenens. De banen zijn nu van Hotel Restaurant Victoria.

    Tennisbaan met kleedgebouw in de duinen, 1913
    De tennisbanen in 1913, met rechts van het midden het kleedgebouw uit 1911.
    De Koepel van Sterken op een duintop boven het strand
    De Koepel van Sterken (1909), ontworpen door Mauve.
  9. 1910

    Café-Pension Prins Maurits

    Uitbater A. Passer schrijft de burgemeester over de huur. Hij werkt met twee meiden en een stalknecht, op zondag komen er een extra stalknecht en kelner bij. Het was een prachtige zomer, "niet één regenachtige zondag", en in augustus had hij meer dan genoeg pensiongasten.

  10. 1910–1934

    Villa's aan zee

    Bouwgrond kost rond de ƒ 10 per vierkante meter, en aan de boulevard verrijst een rij villa's: Molenbeeke en Primula (1910), Westerlicht (1912), Wijde Blik (1913), Zeedroom (1916), Skopia en Scholekster (1919), Aan de Zonzij (1920), en later 't Hooge Duin (1933) en Golfzang (1934).

    Aan de Pier Panderstraat ontwerpt baron H.L. Taets van Amerongen, schoonzoon van Jacob en Marie van Reenen, Villa Acma: een herstellingsoord voor kinderen, vanaf 1919 Hotel Trianon onder de familie Verwer. Daarnaast verrijst Hotel Bakhuis, ontworpen door de Bergense architect J.C. Leijen en gebouwd door aannemer Willem Stroomer.

    De Pier Panderstraat in 1911 met drie nieuwe villa's in het pas geplante helmgras
    De Pier Panderstraat in 1911. Rechts Hotel Bakhuis, net opgeleverd door Willem Stroomer; dichter bij zee Villa Acma, het latere Hotel Trianon. Foto: A.J. Bonda.

Het verhaal gaat verder

Logeren bij de familie Stroomer kan nog steeds. Aan het Van der Wijckplein staat Wilhelmina: in 1949 geopend als pension-hotel, in de jaren van de wederopbouw. In dat gebouw verhuren we nu zes vakantieappartementen in Bergen aan Zee, een paar minuten van het strand. En op de plek van Prins Maurits zelf staat nu Strand Residence Bergen aan Zee, gebouwd door de vierde generatie.