1799–vandaag

Het Russenduin

Een duin met een slagveld eronder en een kasteel erop. Het verhaal van de hoogste plek van Bergen aan Zee.

Het Bio-Vakantieoord op het Russenduin.
Het Bio-Vakantieoord op het Russenduin.

Lang voordat er een dorp stond, liep hier al een pad naar zee. Op de kaart van Blaeu, van rond 1660, gaat een schelpenpad, het Schilp Slagh, van boerderij De Franschman door de duinen naar het strand. Aan het eind stonden een paar vissershutjes, een wachthuis en een vierboet, een eenvoudig vuurbaken. Die plek ligt nu in zee: de kust is sindsdien zo'n driehonderd meter teruggeweken. Over het pad reden schelpenvissers hun vracht naar een losplaats bij De Franschman, waar de schelpen per schuit naar de kalkovens gingen.

De slag in de duinen

In 1799 was dat pad de inzet van een veldslag. Engeland en Rusland waren in augustus in de kop van Noord-Holland geland om de Fransgezinde Bataafse Republiek te verslaan. Het grootste deel van de soldaten was Russisch. Op 19 september werd bij Bergen gevochten, op 2 oktober opnieuw, nu vooral in de duinen tussen de zee en De Franschman. Het was een harde, bloedige strijd. Volgens de overlevering zijn zo'n drieduizend gesneuvelden begraven in een massagraf langs de schelpenweg, ongeveer waar nu het Russenduin ligt. Vier dagen later werd het invasieleger bij Castricum definitief verslagen.

Het stuivende zand bleef de doden nog lang prijsgeven. In maart 1800 kregen een paar Bergenaren opdracht de lijken die in de duinen bovenkwamen opnieuw te begraven. Rond 1916 vond jonkheer Barnaart er nog een vrijwel compleet skelet. De naam Russenduin herinnert aan wat eronder ligt. Een grafmonument is er nooit gekomen.

Een kasteel voor een theehandelaar

In 1913 werd het hele duin met dennen beplant. Drie jaar later kocht August Janssen, een rijke thee-importeur uit Baarn, het Russenduin van de familie Van Reenen: bijna dertien hectare, voor 46.692 gulden. Janssen had ook meebetaald aan Hotel Nassau-Bergen. Op 9 september 1916 legde zijn dochter Melly de eerste steen van zijn zomerhuis, ontworpen door de gebroeders Van Gendt. Al het bouwmateriaal kwam met de tram en moest vanaf het station naar boven. Omdat de villa hoger lag dan de watertoren, was er een speciale installatie nodig om het water boven te krijgen. Binnen kwamen tegeltableaus en glas-in-loodramen met taferelen van de slag van 1799.

Janssen heeft er weinig van gehad. Op 10 april 1918, drie weken nadat hij er was gaan wonen, overleed hij. Zijn erfgenamen kregen het huis niet verkocht en het stond jaren leeg, tot zijn zoon P.W. Janssen het in maart 1924 op een veiling kocht.

De Bio

Op 23 december 1930 kocht de Stichting Bio-Vacantieoord van de Nederlandsche Bioscoopbond de villa. Architect Harry Elte verbouwde het huis tot vakantieoord voor zo'n honderd stadskinderen, met een overdekt zwembad. Op 1 juli 1933 ging het open. Iedereen had het al snel over "de Bio". Het geld kwam uit collectes in de bioscopen: na de hoofdfilm draaide een filmpje over het Russenduin en gingen de collectebussen rond.

In de oorlog werd de toren zeven meter opgehoogd als uitkijkpost. Na de oorlog deed het huis nog jaren dienst als vakantieoord, tot de behoefte aan "bleekneusjeskolonies" verdween. Het gebouw is nu van de Verenigingskerk en heet Huize Glory. Sinds 2000 is het een rijksmonument.

Bronnen: Frits Zeiler, Het Russenduin en de verdwenen schulpweg, Bergense Kroniek; Herman Roos, Het ontstaan en de ontwikkeling van Bergen aan Zee, Bergense Kroniek; Historische Vereniging Bergen.

Bekijk de hele tijdlijn →

Het verhaal gaat verder

Logeren bij de familie Stroomer kan nog steeds. Aan het Van der Wijckplein staat Wilhelmina: in 1949 geopend als pension-hotel, in de jaren van de wederopbouw. In dat gebouw verhuren we nu zes vakantieappartementen in Bergen aan Zee, een paar minuten van het strand. En op de plek van Prins Maurits zelf staat nu Strand Residence Bergen aan Zee, gebouwd door de vierde generatie.