Het vooroorlogse Bergen aan Zee kwam in 33 jaar tot stand, van Prins Maurits en villa Ulysses in 1906 tot de Flat, Zeldenrust en Duinhorst in 1939. Het stratenplan was van Springer (1907) en Berlage (1909). Daarbinnen bouwde iedereen anders. Juist dat gaf het dorp zijn charme: geen twee huizen waren gelijk, en bijna alles stond vrij in het duin.
De architecten
Eén naam loopt als een rode draad door het dorp: P. Elders, de plaatselijke architect. Van 1914 tot 1939 tekende hij zo'n dertig van de 110 panden. Hij wist als geen ander hoe je in de zeereep moest bouwen. Een goede tweede was het Amsterdamse bureau Vorkink en Wormser: tien woningen en het koloniehuis van de Deutsche Hilfsverein. Hun huizen herken je aan gevels die onderaan breder uitlopen, wat ze iets stoers geeft. Verder bouwden de Bergense architecten Wildeboer, Leijen, Van Exter en De Heer-Kloots er, en soms bouwde een aannemer een huis in eigen beheer, zoals Willem Stroomer, die ook Hotel Dubbel Bakhuis ontwierp.
Iedereen had wel met architect Wieger Bruin te maken. Hij leidde de adviescommissie voor bouwplannen van de Noord-Hollandse gemeenten, en zijn wil was wet. Ook de BEM keek mee: pas als zij een bouwplan goedkeurde, werd de grond verkocht.
Daken
Het meest gebruikt was het stolp- of piramidedak, dat naar vier kanten afloopt. Hotel Trianon, Westerlicht, De Wijde Blik en 't Hoge Duin aan de Boulevard hadden het; de meeste zijn verdwenen. 't Sterntje aan de Zeeweg, Sandy Corner, Windy Ridge, 't Roefje en De Dennen staan er nog.
De gebroken kap, in Bergen zelf heel gewoon, zie je aan zee weinig. Het postkantoor, De Blinkert en Hotel Dubbel Bakhuis hadden er een. Riet kwam meer voor: Aan de Zonzij, Corbenkeebar, en natuurlijk het Vredeskerkje. Leien daken waren er maar een paar, zoals op De Zeedroom aan de Boulevard, in 1916 getekend door A.H. Wegeriff: wit gepleisterd, met rode leipannetjes, groene luiken en decoraties van fantastische zeedieren en zeeplanten.
Platte daken waren er maar drie. De Scholekster aan de Boulevard, in 1919 door S. de Clercq ontworpen voor de familie Den Tex, had muren met kiezelsteentjes en een enorme overstek, die tijdens de bouw in een storm flink beschadigd raakte. De Longroom aan de Patijnstraat had er ook een. Beide werden in 1943 gesloopt. De Kubus aan de Elzenlaan overleefde.
Dan was er nog de theekoepel van de dames Sterken, in 1909 getekend door de heer Mauve, met een windwijzer in de vorm van een bazuinengel. Op 7 november 1942 werd hij als eerste afgebroken voor de Atlantikwall.
Namen
Bijna elk huis had een naam. Planten leverden Magnolia, Primula, Duinviooltje, Pirola, De Distel, De Dennen, Parnassia en 't Klaverblad. Vogels en zeedieren gaven De Scholekster, Albatros, De Dolfijn, De Stormvogel, De Zeemeeuw, De Kievit en De Nachtegaal. Het duin zat in 't Hoge Duin, De Duintop, Schelpduin, Duinrode en Duinhorst, de zee in Golfzang, De Zeedroom, De Kokkel, De Zeevonk en De Branding. Soms bepaalde de vorm de naam, zoals bij De Longroom en De Kubus. En villa De Ruyter, in 1935 voor de familie Verkade gebouwd, verwees natuurlijk naar het Verkade-logo.
Wat bleef
Tussen augustus en november 1943 werden 45 van de 110 panden afgebroken, meer dan veertig procent. Daar is het dorp eigenlijk nooit bovenop gekomen. Na de oorlog werd met enthousiasme herbouwd, maar volgens velen kreeg de nieuwe villabouw nooit meer de sfeer van vroeger.

